06 Mei 2011

Ilmu Mukhtalif al-Hadith asy-Syafii (Bahagian 2)

Mukhtalif al-Hadith merupakan sub-ilmu pengajian hadis yang penting. Ia merupakan konsep pengkajian secara kritikal berhubung dengan matan hadis, yang khusus membahaskan kaedah pengharmonian dan peraturan-peraturan penyelarasan hadis-hadis Nabawi yang tampak berbeza antara satu dengan yang lain. Walaupun pada asasnya tidak wajar berlaku khilaf sesama hadis atas sifatnya sebagai wahyu, namun khilaf yang terjadi tidak boleh dijadikan dasar penolakan terhadap hadis. Ini adalah kerana khilaf yang berlaku tidak hakiki. Ianya sekadar secara zahir sahaja melainkan dalam bab al-naskh, Justeru melalui disiplin mukhtalif al-Hadith perbezaan hadis dapat dihilangkan sekali gus mengekalkan kewibawaan hadis sebagai sumber terpenting syariat selepas al-Qur'an.

1.2 Definisi
1.2.1 Etimologi
Perkataan mukhtalif adalah kata terbitan mimi daripada kalimah ikhtalifa yang berlawanan dengan ittafaqa (Muhammad bin Ya'qub al-Faytaz Abadi, al-Qamas al-Muhlt j.3. Kaherah: Mu'assasah al-Halabi, h. 138). Ibn Manzur mencatatkan bahawa dua perkara yang bertentangan adalah berbeza dan tidak sekata, sesuatu yang tidak sama adalah berbeza antara satu sama lain. (Abu al-Fadl Jamal ai-Din Muhammad bin Mukram bin Manzar (1990), Lisan al-Arab, j. 9. Beirut: Dar aI-Fila, h.91.) Al-Fayyumi pula dalam penjelasannya antara lain menyebut bahawa sesuatu kaum yang saling berselisihan, mereka adalah bertentangan pendapat di mana satu pihak mempunyai pandangan yang berbeza dengan pandangan suatu pihak yang lain. (Ahmad bin Muhammad bin' All al-Muqri al-Fayyumi (t.t), al-Misbab al-Munir, j. 1. Beirut : Dar al-Fikr, h. 178)

Oleh yang demikian mukhtalif apabila dinisbahkan kepada hadis, secara ringkasnya boleh dimaksudkan sebagai perbezaan hadis. Sebahagian ahli hadis menyebut mukhtalif sebagai mukhtalif iaitu sebagai kata nama pelaku daripada perkataan ikhtilafa, yang apabila disandarkan pada hadis bermakna hadis yang berbeza.(Muhammad bin Muhammad Abu Syahbah (t.t), ai-Wasil fi 'Ulum wa Mustalah al-Hadith. Kaherah: Dar al-Fikr al-'Arabl, h. 441)

1.2.2 Terminologi
Kebanyakan ahli hadis memberikan definisi yang hampir sama maksudnya tetapi dengan menggunakan perkataan yang berbeza iaitu al-tadad, al-ta'arud dan al-tanaqud. Penggunaan ketiga-tiga perkataan yang berbeza ini, tidak menjejaskan maksud mukhtalif al-Hadith. Ianya sekadar kepelbagaian perkataan yang masih merujuk kepada maksud al-ikhtilaf (Nafidh Husayn Hammad (1993), op.cit, h .22-23). Al-Nawawi misalnya, mendefinisikan mukhtalif al-Hadith sebagai suatu keadaan di mana terdapat dua had is yang saling berbeza (متضادان) dari segi makna secara zahir lalu diselaraskan di antara kedua-duanya atau pun ditarjihkan salah satu daripadanya .(Jalal ai-Din 'Abd al-Rahman bin AbI Bakr al-Suyuti (1979), Tadrib al-Rawlfi Syarh Taqrlb al-NawawI,j. 2, c. 2. Beirut: Dar al-Kutub al-'lImiyyah, h. 192.) Al-Hakim al-Naysaburi pula
menjelaskan mukhtalif al-Hadith sebagai suatu cabang daripada ilmu-ilmu pengetahuan mengenai sunnah-sunnah Rasulullah s.a.w yang khilaf dengan yang seumpama dengannya (يعارضهما مثلها) (Abu 'Abd Allah Muhammad bin 'Abd Allah al-Hakim al-Naysabnri (1977), Kitab Ma'rifah 'Ulam al-Hadith, c. 8. Madinah al-Munawwarah: al-Maktabah al-'Ilmiyyah, h. 122.)

Manakala Subhii al-Salih memperkenalkan mukhtalif al-Hadith sebagai suatu disiplin ilmu yang mengkaji hadis-hadis Rasulullah s.a.w yang secara zahirnya kelihatan berbeza (التناقض) yang boleh diselaraskan sesamanya sama ada mentaqyidkan yang mutlak atau mentakhsiskan yang umum atau kerana hadis-hadis tersebut berada di dalam situasi yang berbeza dan sebagainya. (Subhi al-Salih (1981), 'Ulum al-Hadith wa Mustalahuh, c. 12. Beirut : Dar al-'lIm Li al-Malayin, h. 111)

Muhammad Abu Syahbah mencatatkan mukhtalif al-Hadith sebagai suatu keadaan dimana terdapat dua hadis atau lebih daripada itu yang berbeza di antara satu sama lain (متضادان) dari segi maknanya secara zahir lalu diharmonikan kedua-duanya ataupun dikesan salah satunya sebagai nasikh ke atas yang satu lagi, ataupun ditarjihkan salah satu daripadanya.(Muhammad bin Muhammad Abu Syahbah (t.t), op.cit., h. 441.)

Berdasarkan definisi-definisi tersebut mukhtalif al-Hadith boleh dirumuskan sebagai satu disiplin ilmu yang mengkaji hadis-hadis Rasulullah s.a.w yang tampak berbeza sesamanya secara zahir yang boleh dihilangkan khilaf tersebut melalui kaedah penyelarasan iaitu menjelaskan statusnya sama ada al-'amm, al-khass, al-mutlaq, al-muqayyad dan seumpama dengannya dan juga melalui penjelasan al-nasikh dan al-mansukh atau mentarjihkan salah satu daripadanya. Penjelasan-penjelasan tersebut menegaskan bahawa perbezaan yang terjadi adalah secara tidak hakiki malah dapat dihilangkan khilaf tersebut melalui kaedah pengharmonian hadis (al-jam') atau pemansuhan (al-naskh) atau pemilihan (al-tarjih). Tetapi dikecualikan dalam al-naskh. Khilaf yang berlaku adalah mutlak.

Menyentuh mengenai nama-nama lain, ilmu mukhtalif al-Hadith turut diistilahkan dengan nama-nama seperti takwil al-Hadith, musykil al-Hadith dan talfiq al-Hadith. Secara umum ketiga-tiga nama ini sama maksudnya. (Muhammad 'Ajjaj al-Khatib (1981), 'Usul al-Hadith 'Ulumuh wa Mustalahuh, c. 4. Beirut: Dar al-Fikr, h. 283)

1.3 Hubungan Mukhtalif al-Hadith Dengan Musykil al-Hadith
'Abd al-Majid Mahmud berpendapat bahawa musykil al-Hadith adalah lebih umum perbahasannya daripada mukhtalif al-Hadith kerana sebab yang menimbulkan kemusykilan terhadap hadis bukan sahaja berkaitan dengan perbezaan hadis sesamanya tetapi kemusykilan juga timbul dari sebab pertentangan makna had is dengan makna al-Qur'an atau dengan logik akal atau kemusykilan dari aspek bahasa atau lain-lain.(Nafidh Husayn Hammad (1993), op.cit., h.15-16.)

Abu Ja'far al- Tahawi mendefinisikan musykil al-Hadith sebagai hadis-hadis yang diriwayatkan daripada Rasulullah s.a.w menerusi sanad yang maqbul yang perawinya amanah dan pada masa yang sama terdapat perkara-perkara yang menimbulkan kemusykilan daripada aspek syarak atau logik akaI yang menyebabkan hadis-hadis tersebut sangat sukar untuk difahami maksudnya dan mengelirukan. (Abu Ja'far Ahmad bin Muhammad al-Tahawi (1970), Musykil al-Athar, j. 1, Beirut ; Dar Sadir, h.3.)

Muhammad Abu Syahbah bersetuju dengan kenyataan 'Abd al-Majid Mahmud dengan menambah antara sebab lain timbulnya kemusykilan terhadap hadis juga disebabkan percanggahan maksudnya dengan fakta-fakta kejadian alam yang disingkap oleh teori-teori sains. Hanya satu faktor penting yang dikongsi oleh kedua-duanya ialah hanya hadis-hadis yang maqbul iaitu had is sahih dan hadis hasan sahaja yang diambil kira di dalam kedua-dua perbahasan (Muhammad bin Muhammad Abu Syahbah (t.t), op.cit., h. 442-443.)

Penjelasan di atas meletakkan musykil al-Hadith lebih umum dan meluas perbahasannya merangkumi kajian terhadap hadis-hadis yang maqbul yang musykil daripada pelbagai aspek seperti bahasa, perbezaan hadis dengan al-Qur'an, perbezaan had is dengan hadis, perbezaan had is dengan ijmak atau qiyas dan juga perbezaan hadis dengan logik akal. Berbanding dengan mukhtalif al-Hadith, perbahasannya terbatas terhadap hadis-hadis yang tampak berbeza antara satu dengan yang lain. Justeru mukhtalif al-Hadith adalah juga musykil al-Hadith dan setiap musykil al-Hadith tidak semestinya mukhtalif al-Hadith. Perbezaan antara keduanya adalah daripada aspek umum dan khusus.

Justeru terdapat sebahagian daripada ulama hadis meletakkan topik yang berasingan di antara mukhtalif al-Hadith dan musykil al-Hadith. Sebahagian yang lain pula menyatukannya dalam satu bahagian. Muhammad Muhammad al-Samahi dalam al-Manhaj al-Hadith fi 'Ulum al-Hadith meletakkan mukhtalif al-Hadith dan musykil al-Hadith sebagai bab yang berlainan. (Nafidh Husayn Hammad (1993), op.cit., h. 16.) Ibn Qutaybah dalam Takwil Mukhtalif al-Hadith juga membezakan istilah mukhtalif dan musykil. Beliau dalam menerangkan perbezaan hadis menulis dengan hadha Hadithan mukhtalifan atau hadha Hadithan mutanaqidan. (Abd Allah bin Muslim bin Qutaybah al-Daynuri (t.t), Takwil Mukhtalif al-Hadith: Beirut : Dar al-Kitab al-'Arabi, h.101. viu«, h. 69, 75,83,87 dll.)  a Manakala hadis-hadis yang berbeza misalnya dengan maksud al-Qur'an atau logik akal atau qiyas atau sesuatu yang selain daripada hadis, beliau akan menggunakan frasa seperti Hadith “yukadhdhibuh al-nazar" atau Hadith “yabtuluh al-qiyas”.

Manakala antara ulama yang menyatukan mukhtalif al-Hadith dengan musykil al-Hadith sebagai satu topik ialah Muhammad Abu Zahw dalam al-Hadith wa al-Muhaddithiai (Muhammad Muhammad Abu Zahw (1958), al-Hadith wa al-Muhaddithan. Kaherah . Syarikah Musahamah Misriyyah, h. 471.), Nur al-Din 'Itr dalam Usal al-Hadith 'Ulumuh wa Mustalahuh (Muhammad 'Ajjaj al-Khatib (1981), op.cit., h. 283) dan Manna' al-Qattan dalam Mabahith fi 'Ulum al-Hadith (Manna' al-Qattan (1987), Mabahith fi 'Ulum al-Hadith, T.T.P: Maktabah Wahbah, h. 78.) dan lain-lain.

Antara karya musykil al-Hadith yang juga mengandungi mukhtalif al-Hadith ialah Musykil al-Hadith wa Bayanuh oleh Muhammad bin al-Hasan bin Fawrak, Musykil al-Athar oleh Abu Ja'far Ahmad bin Muhammad al- Tahawi dan Musykilat al-Al-Hadith al-Nabawiyyah wa Bayanuha oleh 'Abd Allah bin 'Ali al-Najdi al-Qusaymi. Manakala karya yang berkenaan mukhtalif al-Hadith sahaja ialah lkhtilaf al-Hadith oleh al-Syafi'l. Selain itu perbincangan mukhtalif al-Hadis juga boleh didapati dalam al-Ihkam fi 'Usul al-Ahkam oleh Ibn Hazm, al-I'tisam oleh Abu Ishaq al-Syatibi, dan Hujjah Allah al-Balighah oleh Syah Wali Allah al-Dihlawi.

1.4 Pembahagian mukhtalif al-Hadith
Mukhtalif al-Hadith terbahagi kepada dua kategori (Ahmad bin 'All bin Hajar al-asqalani (1999), Nuzhah al-Nazar fi Tawdih Nukhbah al-Fikr fi Mustalah Ahl al-Athar, Jordan: Dar' Ammar, h. 50-54):
Pertama: Mukhtalif al-Hadith yang dapat diselaraskan melalui kaedah al-jam '.
Kedua: Mukhtalif al-Hadith yang tidak dapat diselaraskan. Hanya terbahagi kepada dua bahagian iaitu:

a. Kategori al-naskh iaitu kajian kritikal untuk mengenal pasti hadis yang nasikh, yang diamalkan dan yang mansukh, yang ditinggalkan.

b. Kategori al-tarjih iaitu sekiranya tidak terbukti berlaku pemansuhan hukum di antara kedua-dua hadis tersebut maka dilakukan pertarjihan melalui kaedah tarjih lalu diamalkan al-rajih dan ditinggalkan yang marjuh. Hadis-hadis yang gagal ditarjihkan, hendaklah ditangguhkan.

1.5 Faktor-faktor Kewujudan Mukhtalif al-Hadith
Secara umum terdapat beberapa faktor utama yang menyebabkan terjadinya mukhtalif al-Hadith ('Abd al-Latif al-Sayyid 'Ali Salim (1992), al-Manhaj al-Islami fi 'Ilm mukhtalif al-Hadith. Al-Iskandariyyah: Dar al-Da'wah, h. 101). Antaranya ialah :

a. Pemansuhan Hukum
Para ulama menerima berlakunya pemansuhan hukum melalui hadis sebagaimana pemansuhan hukum melalui al-Qur'an. Ini bermakna terdapat hadis-hadis yang membatalkan sesuatu hukum yang dibawa oleh hadis-hadis yang lain. Antara contoh hadis nasikh ialah sabda Rasulullah s.a.w:

"Aku telah melarang kamu semua daripada menziarahi kubur maka ziarahilah ia kerana sesungguhnya dengan menziarahinya akan memberi peringatan kepada kamu. (Sahih Muslim. Kitab al-Jana'iz, no. Hadis 976.)

Manakala hadis yang dinasakhkan oleh hadis di atas ialah sabda Rasulullah s.a.w :

"Rasulullah s.a.w melaknat mereka yang menziarahi kubur. (Ahmad bin Hanbal di dalam al-Musnad. No Hadis: 8402.)

Hadis pertama jelas membatalkan ketetapan yang dibawa oleh hadis yang kedua. Lazimnya apabila terdapat dua hadis sahih yang benar-benar bertentangan di antara satu sama lain dim ana yang satu mengharuskan berbuat sesuatu manakala yang satu lagi menghalangnya sebagaimana contoh di atas, maka salah satu daripada hadis tersebut diputuskan oleh ulama sebagai mansukh. Sesuatu hadis tidak akan diputuskan sebagai mansukh melainkan melalui pertimbangan-pertimbangan yang disokong oleh bukti-bukti yang konkrit. Antara faktor-faktor yang boleh mengiktiraf sesuatu hadis sama ada nasikh atau mansukh ialah penjelasan Rasulullah s.a.w sendiri sebagaimana contoh di atas, penjelasan sahabat, faktor waktu wurud al-Hadith dan ijmak ulama. (Muhammad bin Idris al-Syafi'. (1985), op.cit., h. 64 dan 207.)

Dalam situasi al-naskh ini berlaku pertentangan yang jelas antara kedua-dua hadis. Namun ianya bukan sesuatu yang luar biasa kerana para ulama telah memutuskan kedudukan kedua-dua hadis tersebut dan sekali gus tidak menimbulkan kekeliruan kepada mereka yang memahami kedudukannya. Kekeliruan hanya timbul terhadap mereka yang gagal mengetahui dan memahami konsep al-naskh dalam hadis.

b. Perbezaan Situasi
Faktor lain yang menyebabkan perbezaan hadis ialah persoalan perbezaan situasi. Kegagalan meletakkan maksud sesuatu hadis "dalam situasinya yang sebenar sebagaimana yang dikehendaki oleh sesuatu hadis sering kali menimbulkan kekeliruan. Misalnya dalam permasalahan berbuka dan berpuasa ketika bermusafir dalam bulan Ramadhan, terdapat hadis yang melarang orang yang bermusafir berpuasa iaitu sabda Rasulullah s.a.w :

"Bukanlah satu kebaikan jika kamu semua berpuasa ketika dalam musafir.' (Hadis Sahih al-Bukhari. Kitab al-Sawm, no. Hadis: 1946)

Pada masa yang sama terdapat hadis yang mengharuskan orang yang bermusafir berpuasa iaitu daripada 'A'isyah r.a, beliau melaporkan bahawa seorang sahabat yang bernama Hamzah bin 'Amr al-Aslami memberitahu Rasulullah s.a.w:

“Wahai Rasulullah aku berpuasa semasa bermusafir." Dan dia seorang yang banyak berpuasa lalu bersabda Rasulullah s.a.w: Sekiranya kamu mahu berpuasa maka berpuasalah, sekiranya kamu hendak berbuka maka berbukalah. "(Sahih al-Bukhari. Kitab al-Sawm, no. Hadis: 1943)

Kedua-dua hadis ini hakikatnya tidak berbeza. Larangan berpuasa menerusi hadis pertama ialah untuk mereka yang tidak mampu berpuasa semasa bermusafir kerana dikhuatiri memudaratkan. (Muhammad bin ldris al-Syafi'i (1985), op.cit., h. 86) Golongan ini dibenarkan mengambil rukhsah yang diperuntukkan oleh Allah s.w.t menerusi firman-Nya" :

Terjemahan: "Maka sesiapa di antara kamu yang sakit, atau musafir, (bolehlah berbuka), kemudian wajiblah dia berpuasa sebanyak (hari yang dibuka) itu pad a hari-hari yang lain." (Surah al-Baqarah: 184).

Ayat di atas menunjukkan tidak berpuasa semasa dalam musafir adalah suatu rukhsah dan sekali gus berpuasa ketikanya adalah azimah bagi orang yang mampu dan kuat untuk melakukannya." Justeru keharusan berpuasa ketika bermusafir menerusi penjelasan hadis kedua adalah untuk golongan yang mampu berpuasa semasa bermusafir. Justeru mereka boleh memilih untuk mengambil rukhsah tersebut ataupun tidak.

Suatu langkah yang bijaksana malah membantu memahami dengan tepat apa yang dikehendaki oleh sesuatu hadis dengan menghimpunkan terlebih dahulu hadis-hadis yang bersamaan dengan sesuatu topik dan kemudian barulah dapat disempurnakan rumusan yang benar lagi munasabah akan maksud sesuatu hadis.

c. Kekeliruan Disebabkan Keharusan Sesuatu Perbuatan
Mubah menurut terminologi al-usaliyyin ialah perbuatan yang tidak mendapat pahala jika dikerjakan dan tidak berdosa jika ditinggalkan. Mubah dalam pengertian lebih umum juga bermaksud sesuatu perkara itu adalah halal dan harus. Ia merupakan perbuatan yang diizinkan oleh syarak yang bersifat ikhtiar iaitu yang keluar daripada batasan haram sama ada wajib, sunat, harus atau makruh. (Muhammad Salam Madkar (1984), Nazariyyah al-ibadah 'ind al-Usaliyyin wa al-Fuqaha' Bahth Muqaran, c. 2. Dar al-Nahdah al-'Arabiyyah, h. 206. 'Abd al-Lattf al-Sayyid 'Ali Salim (1992), op.cit., h. 219.)

Contohnya hadis-hadis yang khilaf tentang bacaan ayat-ayat al-Qur'an dalam solat selepas bacaan Surah al-Fatihah. Bersumberkan daripada 'Amru bin Huraith bahawa beliau berkata:

"Aku mendengar Nabi s.a.w membaca di dalam Solat Subuh وَاللَّيْلِ إِذَا عَسْعَسَ (Surah al-Takwir: 17). (Sahih Muslim, Kitab al-Solah, Bab al-Qira'ah fi al-Subh, no. hadis 456.)

Manakala Ziyad bin 'Ilaqah daripada bapa  saudaranya pula meriwayatkan bahawa:

"Aku mendengar Nabi s.a.w membaca di dalam Solat Subuh { وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ }" (Surah Qaf: 10). (Sahih Muslim, Kitab al-Solah, Bab al-Qira'ah fi al-Subh,no. hadis 457.)

Kedua-dua hadis ini tidak boleh dikira sebagai berbeza di antara satu sama lain kerana Rasulullah s.a.w menetapkan Surah al-Fatihah sebagai surah yang mesti dibaca dalam setiap rakaat solat. Manakala bacaan selepasnya adalah tidak terikat dengan sebarang ketetapan dan sunat dibaca apa sahaja surah yang mudah bagi seseorang. (Muhammad bin ldris al-Syafi'i, (1985), op.cit., h. 70.)

d. Kekeliruan Dari Aspek 'Amm dan Khass
Hadis sebagaimana al-Qur'an, sebahagiannya merupakan riwayat-riwayat berbentuk umum yang ada kalanya mempunyai riwayat-riwayat lain yang berperanan mentakhsiskannya. Sesuatu hadis kekal dengan maksudnya yang umum sehinggalah terdapat suatu hadis yang lain yang jelas mentakhsiskannya.

Antara contoh yang menggambarkan situasi ini ialah permasalahan larangan Nabi s.a.w daripada bersolat selepas waktu Asar sehingga terbenam matahari dan selepas subuh sehingga terbit matahari yang bersumberkan daripada Abu Hurayrah r.a.

Pada masa yang sama, Ibn al-Musayyib melaporkan bahawa Rasulullah s.a.w telah tertidur sepanjang subuh lalu baginda s.a.w menunaikan Solat Subuh setelah matahari naik. Kemudian baginda s.a.w menjelaskan sesiapa yang terlupa menunaikan solat maka tunaikanlah ketika dia mengingatinya. Sesungguhnya Allah s.w.t berfirman: { أَقِمْ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي } (Surah Thoha: 22): (Sahih Muslim, Kitab al-Masajid wa Mawadi' al-Salah, no. hadis 680.)

Ini menunjukkan larangan tadi tidak ditujukan kepada mereka yang hendak menggantikan solat fardu yang tertinggal secara tidak sengaja dan hadis yang bersumber daripada Ibn Musayyib tadi telah mentakhsiskan hadis Abu Hurairah r.a tersebut. Kesimpulannya larangan Nabi s.a.w daripada bersolat selepas waktu Asar sehingga terbenam matahari dan selepas subuh sehingga terbit matahari, khusus untuk solat sunat bukan solat wajib.

Kegagalan mengenal pasti maksud umum sesuatu hadis yang telah ditakhsiskan oleh hadis yang lain, menampakkan perbezaan antara hadis-hadis tersebut. Sedangkan kedua-duanya saling menjelaskan antara satu sama lain dan diamalkan pada situasi yang munasabah.

e. Kekeliruan Suruhan Dan Larangan sama ada Wajib Atau Sunat
Terdapat beberapa darjah atau tingkatan terhadap larangan serta suruhan yang diperintahkan oleh Rasulullah s.a.w iaitu sama ada wajib, sunat atau sebagainya. Adanya darjah-darjah terhadap larangan dan suruhan ini menampakkan hadis-hadis dalam kategori ini seolah-olah berbeza sesama sendiri.

Misalnya dalam persoalan mandi pada hari Jumaat. Riwayat yang bersumberkan dari Salim daripada bapanya. melaporkan bahawa:

إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمْ الْجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ
"Sesiapa yang pergi solat Jumaat hendaklah ia mandi. " (Sahih Bukhari, Kitab al-Jumu'ah, no. hadis 919.)

Seterusnya dalam suatu riwayat yang lain bersumberkan daripada al-Syafi'i bahawa Rasulullah s.a.w bersabda:

"Sesiapa yang berwuduk pada hari Jumaat maka cukuplah dia dengan pahala wuduknya itu dan sesiapa yang hendak mandi maka ia adalah lebih afdal”. (Muhammad bin Idris al-Syafi'I (1985), op.cit., h.150.)

Ini menunjukkan bahawa suruhan mandi bagi mereka yang hendak menunaikan Solat Jumaat adalah suruhan sunat sahaja.

1.6 Pandangan Ulama Terhadap mukhtalif al-Hadith
Hadis adalah sumber syariat Islam selepas al-Qur'an. Ia merupakan pentafsir dan penghuraian kepada al-Qur'an. Ia diiktiraf oleh al-Qur'an sebagai wahyu dalam perkara agama dan hukum yang wajib dipatuhi dan dicontohi.

Malah pada sesetengah keadaan hadis berdiri sendiri dalam menentukan sesuatu hukum. Mentaati tuntutan hadis bererti mentaati Allah s.w.t. Tiada asas perbezaan antara bimbingan al-Qur'an dengan bimbingan hadis kerana al-Quran itu sendiri disampaikan melalui Rasulullah s.a.w. Oleh itu jika timbul keraguan tentang amalan Rasulullah s.a.w, ianya boleh mengancam keseluruhan struktur disiplin yang didirikan di atas asas maklumat yang dibawa oleh baginda s.a.w. Kedudukan hadis bukan rekaan atau teori umat Islam bahkan al-Qur'an jualah yang memberi nilai dan status terhadap hadis. (Muhammad ‘Ajjaj al-Khatib (1989), op.cit., h. 34-49. Lihat Afzalur Rahman(1995), Muhammad s.a.w Ensiklopedia Sirah. Norhayati Mohd. Nor et al.(terj.). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, h. 907)

Justeru jumhur ulama menolak berlakunya mukhtalif al-Hadith melainkan mempunyai sebab-sebab tertentu seperti pemansuhan hukum, perbezaan situasi, perbezaan antara 'amm dan khass dan lain-lain seperti yang telah dibincangkan sebelum ini. Antara tokoh terawal yang menjelaskan perkara ini secara mendalam ialah al-Syafi']. Beliau dalam Ikhtilaf al-Hadith antara lain menyebut bahawa tidak benar terdapat dua hadis yang sahih daripada Rasulullah s.a.w saling berbeza antara satu sama lain kecuali salah satu daripadanya adalah khass dan yang satu lagi 'amm atau yang satu adalah mujmal dan yang satu lagi mufassil melainkan dalam perkara al-naskh. (Muhammad bin Idris al-Syafi'i (1985), op.cit., h. 64-65.)

Ibn Khuzaymah dalam mengulas berkenaan perkara ini berkata :
"Aku tidak mengetahui terdapat dua hadis Rasulullah s.a.w yang sahih yang berbeza antara satu sama lain. Sesiapa yang mendapati keadaan berikut maka bawalah ia kepadaku nescaya
aku dapat menyelaraskannya. (Abu Bakr Ahmad bin 'Ali bin Thabit ai-Khatib al-Baghdadi (t.t), al- Kifayah fi 'lim al-Riwayah. Beirut: al-Maktabah al-Ilmiyyah, h. 432-433.)

Al-Baghdadi meriwayatkan kata-kata dari Muhammad bin 'Ubaidullah al-Maliki yang dipersetujui oleh al-Qadi Abu Bakr bin al- Tayyib bahawa:
"Setiap daripada dua hadis yang diucapkan oleh Rasulullah s.a.w maka tidak benar berlakunya perbezaan di antara kedua-duanya, sekalipun secara zahir. Kerana makna percanggahan di antara hadis dan al-Qur'an dari aspek suruhan mahupun larangan atau seumpama dengannya sudah tentu salah satu akan mewajibkan sekali gus menafikan kewajipan yang satu lagi maka dalam keadaan ini terbatallah bebanan taklif atau sekiranya kedua-duanya adalah hadis maka salah satu daripadanya sahih dan yang satu lagi palsu. Dan Nabi s.a.w adalah terpelihara daripada segala kekeliruan di atas, malah beliau adalah maksum sebagaimana ijmak umat Islam seluruhnya. Oleh yang demikian sekiranya didapati dua hadis yang secara luarannya nampak berbeza nescaya kedua-dua hadis tersebut diucapkan dalam dua masa yang berlainan atau dua kumpulan yang berlainan atau dua orang yang berlainan atau dua sifat yang berlawanan an tara satu sama lain. (Abu Bakr Ahmad bin 'All bin Thabit ai-Khatib al-Bagdadi (t.t), al-Kifayah fi 'lim al-Riwayah. Beirut: al-Maktabah al-Tlmiyyah, h. 433.)

Ibn Qayyim al-Jawziyyah dalam membicarakan hal ini berkata :
"Tidak akan berlaku percanggahan di antara hadis-hadis yang sahih yang sabit daripada Rasulullah s.a.w. Apabila berlaku juga percanggahan di antara satu sama lain sudah tentu salah satu daripadanya bukan ucapan Rasulullah s.a.w. Perawi mungkin melakukan kesilapan walaupun ianya thiqah atau pun salah  satunya memansuhkan yang satu lagi atau percanggahan yang berlaku sekadar kekeliruan pendengar bukannya pada hakikat sabda Rasulullah s.a.w itu sendiri. (Muhammad bin Abi Bakr bin Qayyim al-Jawziyyah (1994), Kitab Zad al-Ma'ad fi Hady Khayr al-'Ibad, j. 4, c. 27. Beirut: Mu'assasah al-Risalah, h. 149.)

Ibn Hazm turut mencatatkan bahawa :
"Benarlah sesungguhnya tidak akan berlaku pertentangan dan perselisihan terhadap sesuatu daripada al-Qur'an dan hadis yang sahih malah kesemuanya selaras antara satu dengan yang lain. Terbatallah mazhab yang berpendapat bahawa hadis saling bercanggah di antara satu sama lain ataupun hadis bercanggah dengan al-Qur'an. (Abu Muhammad 'Ali bin Hazm al-Andalusi (U), al-Ihkam fi Usul al-Ahkam, j. 2. Beirut : Matba'ah, al-'Asimah, h. 163.)

Jelas daripada petikan-petikan yang dikemukakan di atas bahawa mustahil wujudnya dua hadis yang sahih yang berbeza melainkan salah satunya adalah nasikh dan yang satu lagi mansukh, Manakala perbezaan selain dalam bab al-naskh adalah secara zahir semata dan dapat diselesaikan melalui penyelarasan atau pentarjihan.

Namun Nafidh Husayn Hammad menjelaskan bahawa kewujudan mukhtalif al-Hadith adalah sesuatu yang tabii sejak zaman pembinaan hukum lagi. Menurut beliau situasi ini tidak dapat dielakkan disebabkan beberapa faktor. Antaranya pembatalan sesuatu perbuatan yang diamalkan pada masa jahilliyah, al-tadarruj dalam pembinaan hukum, kepelbagaian suasana dan situasi manusia, kepelbagaian peristiwa, masa dan tempat serta penjelasan sesetengah hukum hakam. (Nafidh Husayn Hammad (1993), op.cit, h. 29.)

Misalnya bagaimana al-tadarruj dalam pembinaan hukum turut tidak langsung memberi gambaran kewujudan perbezaan sesama hadis. Rasulullah s.a.w pada peringkat awal kemunculan Islam membenarkan kahwin secara kontrak (kahwin mut'ah). Hukum halal ini kemudian diharamkan oleh baginda s.a.w sehingga Hari Kiamat. (Nafidh Husayn Hammad (1993), op.cit, h. 33-36) Faktor seumpama ini tidak menimbulkan masalah kepada mereka yang memahami sejarah perkembangan hukum dalam syariat Islam. Hanya mereka yang jahil sahaja yang akan merasa terkeliru.

Manakala kepada golongan oportunis yang menaruh niat yang tidak baik terhadap Islam sudah tentu akan mengeksploitasi keadaan ini sebagai hujah penolakan terhadap hadis sebagai sumber utama syariat Islam di samping al-Qur'an. Kewujudan hadis yang berbeza antara satu sama lain ekoran daripada faktor-faktor seperti ini adalah bukan suatu yang luar biasa. Perbezaan yang berlaku hanyalah secara zahir tanpa menggugat kewibawaan hadis dalam kedudukannya. (Nafidh Husayn Hammad (1993), op.cit, h. 29.)

1.7 Keutamaan mukhtalif al-Hadith
Kajian mukhtalif al-Hadith amat penting kepada umat Islam khususnya kepada para fukaha dan ahli hadis dalam usaha mempertahankan kewibawaan hadis sebagai sumber hukum syariat Islam. Menerusi mukhtalif al-Hadith mereka berjaya memberikan hujah yang konkrit yang seterusnya melenyapkan keraguan atau tuduhan penolakan hadis sebagai salah satu sumber syariat Islam berhujah perbezaan hadis oleh para orientalis dan pengikut-pengikut mereka.

Al-Nawawi mengulas bahawa ilmu mukhtalif al-Hadith adalah antara ilmu-ilmu utama yang perlu diketahui oleh semua ulama daripada pelbagai pengkhususan pengajian disebabkan fokus ilmu ialah berkenaan hadis-hadis yang sahih yang berbeza antara satu dengan yang lain yang memerlukan penyelesaian secara ilmiah. (Jalal al-Din 'Abd al-Rahman bin Abu Bakr al-Suyuti (1979), op.cit.,j. 2, h .. 196.) Daripada aspek lain, mukhtalif al-Hadith boleh disimpulkan sebagai satu kompilasi disiplin yang melibatkan lebih daripada satu bidang ilmu pengajian Islam iaitu hadis dan ilmu hadis, fiqh dan usul al-fiqh. (Jalal al-Din 'Abd al-Rahman bin Abi Bakr al-Suyuti (1979), op.cit.,j. 2, h .. 192)

Bersambung bahagian 3 Insya Allah di http://ibnnajib.blogspot.com/2011/05/ilmu-mukhtalif-al-hadith-asy-syafii_19.html

Tiada ulasan:

Catat Ulasan